Over informatie in rampensituaties

Blogs
Over informatie in rampensituaties
Vr 3 sep. 2010 - Redactie1030
Rampen zijn van alle tijden. Er zullen altijd rampen gebeuren, ondanks al onze voorzorgen en maatregelen. En de beroemde Murphy maakt het nog wat erger door ons voor te houden dat rampen nooit alleen komen, er gaat altijd van alles tegelijk mis. En dat is de laatste jaren in Nederland bij verschillende gelegenheden dan ook gebleken. Uit de ervaringen bij die rampen kan bovendien worden geconcludeerd dat er regelmatig van alles misloopt met de informatie. Uit evaluaties achteraf horen we zaken als: men kon elkaar niet bereiken, de techniek werkte niet, de juiste persoon was niet aanwezig of niet bereikbaar, de informatie die gevonden werd (als er al iets gevonden werd) bleek achterhaald, incompleet en onbetrouwbaar. Wie had het over: Informatie op Orde?
Informatie is van groot belang bij de voorbereidingen op rampen. Dan gaat het bijvoorbeeld om vast te stellen wat voor rampen er zouden kunnen gebeuren, de mogelijke plaats van de ramp vast te stellen, de mogelijke uitgebreidheid ervan en de mogelijke gevolgen in de directe en de verderaf gelegen omgeving. Ook dient informatie om te bepalen welke diensten bij welke ramp in actie moeten komen, waar de vluchtwegen zijn, en of er kans is op vervolgschade. In het kader daarvan wordt in Nederland onder meer een nationale Risicokaart bijgehouden, waarop iedere burger via het Internet kan opzoeken wat voor soort rampen hem in zijn omgeving kunnen treffen. Belangrijk is natuurlijk wel dat deze kaart zo actueel mogelijk wordt gehouden, en dat tijdelijke processen zoals gevaarlijke transporten over de weg, per trein of per boot, ook in de Risicokaart worden meegenomen. Dit vereist een directe, liefst automatische koppeling met de informatie over aangevraagde en verleende vergunningen.

Tijdens een ramp is goede informatie essentieel voor de diensten die bij de rampenbestrijding zijn betrokken. De brandweer heeft bijvoorbeeld groot belang bij actuele, betrouwbare en complete informatie over wat ze aan gevaarlijke stoffen in een brandend fabriekspand kunnen aantreffen, vitale informatie die bovendien op elk moment beschikbaar moet zijn, ook in de weekends, ook tijdens vakanties en bij ziektes. Maar er is ook andere informatie die in rampensituaties van belang kan zijn.

Een overzicht van een rampgebied vanuit de lucht kan uitermate nuttige, unieke en aanvullende informatie verschaffen. In het buitenland wordt hiervoor steeds vaker gebruik gemaakt van zogenaamde “vliegende camera’s”, onbemande vliegtuigjes, helikopters of ultralights uitgerust met een foto- of videocamera, die op afstand kunnen worden bediend en bekeken, en die snel inzetbaar zijn. Ik heb de indruk dat in Nederland, bij gemeentes, provincies, havendiensten, politie en bewakingsdiensten de belangstelling voor deze nieuwe en relatief goedkope hulpmiddelen gering is. Kennelijk is er (nog) genoeg geld (belastinggeld, lokale leges, verkeersboetes) om voor dit soort waarnemingen gebruik te blijven maken van dure, weinig flexibele, bemande vliegtuigen en helikopters.

En hoe zit het dan met de informatievoorziening aan de bevolking tijdens rampen? Kunnen we dan nog wel gebruik maken van het Internet? Kunnen de verantwoordelijke overheden dan nog wel informatie op het Internet zetten? Een echte ramp is per slot van rekening een echte ramp, en dan kan er heel wat in het ongerede raken. De traditionele media zoals TV en radio lijken steeds minder geschikt om in rampensituaties informatie aan de bevolking door te geven. De vroeger zo eenvoudig te ontvangen analoge signalen verdwijnen in hoog tempo uit de ether en worden vervangen door gecodeerde digitale signalen die worden verzorgd door commerciële bedrijven en in veel gevallen alleen nog via “de kabel” (TV of telefoon) en dus tegen betaling te ontvangen zijn. We worden daardoor steeds meer afhankelijk van het functioneren van techniek en technologie, en in rampensituaties laten die het juist vaak afweten. Bovendien zijn deze systemen bijzonder kwetsbaar voor speciale externe invloeden, zoals uit het volgende mag blijken.

De laatste maanden wordt op diverse sites op het internet gewaarschuwd dat een sterke toename wordt verwacht van zonnevlekken, enorme energie uitbarstingen op de zon. Deze uitbarstingen slingeren grote hoeveelheden elektrisch geladen deeltjes in de richting van de aarde, veel meer dan normaal en dat kan leiden tot ernstige verstoringen van radio en TV, en ook van het telefoon en Internet verkeer. Ook communicatie satellieten zouden schade kunnen oplopen als zij door deze deeltjes met hoge energie worden getroffen, en ook draadloze Internet systemen zouden tijdelijk onbruikbaar kunnen worden. Het is belangrijk om ons bewust te worden van deze kwetsbaarheden en om na te denken over alternatieven om de benodigde informatievoorziening tijdens rampen operationeel te houden. Rampenoefeningen zijn daar een uitstekend middel voor, mits dan ook inderdaad rekening gehouden wordt met het mogelijk uitvallen van allerlei informatie- en communicatiesystemen (en de stroomvoorziening) op hetzelfde moment. Want ook hier is de eerder genoemde heer Murphy altijd present.

Ofschoon informatie na een ramp een beetje het karakter lijkt te hebben van mosterd na de maaltijd, is dat niet helemaal waar. Een compleet dossier met informatie over een ramp, van begin tot eind, kan uitermate leerzaam zijn, zeker als voorbereiding op toekomstige rampen. Het is dan wel zaak dat de betrokken instanties bereid zijn om hun informatie op een systematische manier te archiveren en met elkaar te delen. Dit vereist dat de informatie ook onderling vergelijkbaar en koppelbaar is, iets dat alleen maar bereikt kan worden door het toepassen van verregaande standaardisatie en afstemming. Daarvan is op dit moment nog onvoldoende sprake. En zolang er bij de overheid (want daar gaat het toch voornamelijk over) geen centrale aansturing is op het gebied van het informatiebeheer, zal het moeilijk zo niet onmogelijk blijven om tot bundeling van de relevante informatie te komen. De droom van een Minister of op z’n minst een Staatssecretaris voor het Overheidsinformatiebeheer lijkt voorlopig nog wel een droom te blijven.

Informatie, en in het bijzonder een overvloed van informatie, kan volgens mij ook een ramp veroorzaken. In dit verband verbaas ik me steeds vaker over de grote hoeveelheid verkeersborden en andere aanwijzingen die we links van de weg, rechts van de weg, boven het wegdek en op het wegdek zelf aantreffen, waarschijnlijk bedoeld als bijdrage aan een veiliger gebruik van de weg. Voor de weggebruiker is het een bijna ondoenlijke taak om tijdens het rijden (het is zeker niet de bedoeling om stil te gaan staan en de verschillende mededelingen uitgebreid te gaan bestuderen) al die ongestructureerde informatie op te nemen en te verwerken tot zinnige informatie. Het lijkt alsof er geen of weinig coördinatie is tussen de verschillende instanties die de weggebruiker op deze manier bestoken met informatie. En dank zij de vorderingen van de techniek zien we tot overmaat van ramp (!) nu ook steeds vaker reclame langs de weg in de vorm van enorme LCD schermen met bewegende beelden.

Al met al zou je bijna terugverlangen naar die traditionele informatiebron: de stadsomroeper. Zonder batterij of andere stroomvoorziening, maar alleen voorzien van een hoorn om de aandacht te trekken, “verwittigde” hij “met luyder stemme” de burgerij omtrent besluiten van de overheid (vaak nieuwe opgelegde belastingen), en soortgelijke rampen. Uiteraard had dit systeem van informatievoorziening ook zijn achilleshiel en wel in de vorm van de borrel die voor deze belangrijke ambtenaar altijd klaarstond bij de plaatselijke gelegenheid voor horecabedrijf, en waarvan ongetwijfeld een invloed uitging op de inhoud van zijn boodschap.

Per slot van rekening ging het toen, en gaat het nu nog steeds, om de inhoud van de informatie, om de kwaliteit ervan (actueel, betrouwbaar, compleet: ABC) en niet in de eerste plaats om de verpakking. Ik vind het daarom zorgwekkend te zien dat dezer dagen juist de verpakking en de presentatie zoveel aandacht krijgen en tijd kosten, dat er voor de inhoud en de kwaliteit steeds minder tijd overblijft. En dat is een ramp die zich voor onze ogen voltrekt en waar we ons volgens mij nog onvoldoende van bewust zijn.

Tags: informatiemanagement